likhasi langaphandle
KWETFULWA KWENHLANGANO YEKUVUSELELWA KWESIMILO
Kusuka eNkhululekweni kuya eNgucukweni
Kuphila ngeMagugu etfu kuMtsetfosisekelo
Likhasi lekucala
INhlangano YekuVuselelwa kweSimilo
Umlandvo
Ingcungcuthela isiniketa litfuba lelikhetsekile kutsi sibuyekete siticinisekise kwatsine njengetidalwa letinetimilo, kutsi sisonkhe sakhe taba letiphatsekako, letisebentisekako netinhlelo letitasenta sitibone sigcizelela inkhambo lehambisana neNingizimu Afrika lensha yentsandvo yelinyenti (LiPhini laMengameli Jacob Zuma)1
Inhloso
Inhloso yaleNhlangano yekuVuselela Similo (iMRM ngesiNgisi) bekuku ?gcugcutela, kukhutsata nekuchumanisa tinhlelo tayo yonkhe imimango ekusebentisaneni kubuyisela esimeni buntfu nesimilo sesive setfu?.
IMRM yinhlangano yemmango nje lengakabheki kugcugcutelwa ngulabaphetse nalababusako. Injongo yayo kuchumanisa tintfo letinyenti letitsintsa imiphefumulo yesive letivele tikhona kubantfu bakitsi. Lizinga leliphakeme lemagugu ebuntfu liyabonakala emasikweni etfu bantfu-ke bafisa kugucula tento nalomoya wekungabi nabuntfu lotsandza kungena eveni letfu.
IMRM itakubhekana ?neludzaba lwekuvuma kutsi lowo nalowo wetfu aketfwale umtfwalo ngemphilo yakhe, sisuka ekucondzeni kutsi, njengobe satikhulula tsine ngekwetfu emzabalazweni welubandlululo, kanjalo kufute lomuhla sibe ngulabatikhululako ekulweni nalencabhayi? ? Mengamei Thabo Mbeki3
Inhlangano yeMRM iluhlaka lwekukhutsata, kugcugcutela, kucaphelisa nekuchumanisa timvo-mphendvulo kuyo yonkhe imikhawu yemmango wetfu. Ibona lingemuso lelinemmango lotetsembako futsi lonemgoogodla locinile wekutiphatsa nesimilo. Umkhankhaso wayo kuvuselela umoya weBuntfu/Botho, ngekusebentisa tonkhe tinsita letikhona kuhulumende nasesiveni. IMRM itimisele kusungula lawo magugu lakuMtsetfosisekelo wetfu, ?insika lesimisa tinhlobonhlobo temagugu lesiwalandzelako lesifuna netive tonkhe temhlaba tisati ngawo.?4
Likhasi lesibili
Tinjongo neMiphumela leHlosiwe yeSetfulo
kwakha sikhala sekuhlahluba limuva nelinyalo lebunjalo benkhiyankhiya ngesimilo eNingizimu Afrika;
kubuketa emasu netindlela tekwakha kabusha lamagugu ebuve kuleNingizimu Afrika lensha yedemokhrasi;
kugcugcutela kusombuluka kwemkhankhaso-banti kusita nekusekela ummango nahulumende kulomklamo ngekuhlela luhlelo lolusimeme lwekusebenta kuvuselelwa kwesive setfu;
kwakha luhlelo lolusecophelweni lwekusebenta umkhankhaso loyinchubekelembili wekuVuselela Similo;
kugcugcutela kusekelwa kwesive sonkhe ekwakheni sive lesinembeko, lesinakekelako nalesite kungcola kwesimilo;
kucinisa tisekelo tenkhululeko nedemokhrasi yetfu letfolakele matima ngekwakha sive lesicinile esimilweni, lesisime elisikweni nekutiphatseni lokufanako.
Imiphumela lehlosiwe
Kwakha luhlelo lwavelonkhe lwekusebenta lolutakuniketwa sikhala sekucala etinhlelweni tavelonkhe netetifundza esikhashananeni lesitako;
kusebentisa lisu-tsite lelitawungenela imisakatotindzaba kudlala indzawo lemcoka kabi ekwabeni umlayeto weNhlangano yekuVuselela Similo esiveni sonkhana kwakha luhlelo lolubunjwe ngebudlelwane ikubandzakanyeni kubambisana lokusabalele kwemmango, tigungu tangasense kanye naleto letitimele;
kutfunga emasu laluchungechunge lasime esimeni lesitimphandzemphanzde saloludzaba lokuyintfo lemcoka ekwakheni sisombululo lesicinile ekudzephuleni timphandze tekugula kwemmango nekwemnotfo eveni letfu.
likhasi lesitsatfu
INHLELEMBISO YESETFULO
sitfombe
Sikhatsi SekuBhunga
Setfulo seNhlangano yekuVuselela Similo (MRM) kwaba ngumbutsano lowehlukile impela webameleli labangu 1 300 bavela etindzaweni letehlukene talelive, beta ngetindiza, emabhasi nangetimoto bachamuka etindzweni ngentindzawo talelive, batsintsekile ngekutfola tindlela tekwakha sive lesinebuntfu nesimilo lesicini. Bekukhona kubo emalunga eKhabhinethi, bondvunankhulu, emalunga ePhalamende, baholi bemacembu etembusave, labasha, baholi betenkholo, tinhlangano letitimele, bahwebi kanye nalabamele basebenti. Bakhombisa kutimisela kwebantfu beNingizimu Afrika ?kuba mdzibimunye kulencophamlandvo yavelonkhe yekubeka sisekelo sekwakha iMvuselelo yeSimilo lebumbene naletimele eveni letfu?6. Setfulo saniketa litfuba kutakhamuti phaca kutsi time kanye nalabo lababaholi kukhulunywe ngavi linye nanganhloso yinye ludzaba lolutsintsana nemagugu ekutiphatsa.
Sihlalo weLikomidi lekuSebeta leMRM, Father Simangaliso Mkhatshwa, wemukela tiphakanyiswa, kwandzela inkhulumo-ngco leyetfulwa liPhini leMengameli, lowavula Setfulo waphindze wacolisela uMengameli Thabo Mbeki, lobekabambekile encenye. Cedric Mayson wetfula sifinyeto saletinye taletinkinga live lelibhekene nato ngaphasi kwesihloko: ?Inkinga Yini??
likhasi lesine
Inkinga Yini?
Kubulala! Kuphanga ngekweba! Kudlwengula! Tidzakamiva! Kukhwanyabeta timali! Kubandlula ngebuhlanga! Kukhuthuza! Kuchwaga timoto! Kuhlukunyetwa kwalabasikati nebantfwana! Umkhatsibanti kulabo labanemnotfo nalabate! Tinkholelo letibheke eceleni! Kuhleba! Budli! Kungcola emmangweni webabusi nasesiveni! Kuya ngani konkhe loku kwenteke kitsi?
Kufute sicale sihlolisise timbangela talenkinga. Semukele lifa lekwehluleka kwangaphambilini, lifa lebuchwagimhlaba nelubandlululo, lokwasonga kwaguculela imicabango yetfu netimo tetfu tekubuka tintfo, kwasifundzisa kabi, kwasishiya nendathane yetinkinga temihla.
Tinyenti kabi tihibe tekwehluleka kwalomuhla. Inkhululeko kutembusave yente kwakhonakala kubhekana nensinzabetjatsi yensayeya yekugucula live kusuka elisikweni lemakholonisi lekutfobela kuya esikweni ledemokhrasi lekutimela. Kusho indlela lensha yemphilo kuye wonkhe muntfu? intfo labancane kabi betfu bayibona ngaphambilini kwa1994.
Linyenti lebantfu lisola sigungu sekusakata, lesivama kwetfula loko lesingatsandzi kukugcugcutela: kwehluleka kucinisa buungiswa emaPhoyiseni, etiNkantolo, neTinsiteni teku Condzisa, nobe kusolwe hulumunde ngekwehluleka.
Kodvwa kudzingeke sitihlole kwanatsi. Ngabe kuba netintfo nemandla ekubusa kuyalisundvuta liso emgomeni welive geisha kuliyise ekutiphandzeleni emandla akho wedvwa nebudli kulelo live?
Singalibuyisa njani lizinga leliphakeme lesimilo ? nangabe imali seyaba sithico lesikhontwa ngulabanyenti, nangabe tinsita tetfu temnotfo tenta labanyenti babe tindlwaphu, nalapho emagugu akamoya ahlale adzebeselwa?
Litsemba letfu lekucatulula leti tinkinga lisimeme esisekelweni lesisimile. Naletinye tive tinetinking aletifana naleti, kodvwa-ke kutinikela ngekubambisana ekuticatululeni kwehlukile..
Emandla etfu kutsi emasiko etfu atimisele ngekwenta lokuhle kuwonkhe wonkhe.
Timphandze tetfu tikubumakhelwane lapho bantfu baphila basenta futsi badlala ndzawonye. Singasakha sive lesisha ngekwetfu sinenshisekelo yekubumbana nekutifaka sibandawonye.
Inhloso yetfu kuvuselela tinhlangano tetfu letivele tikhona netakhiwo, hhayi kucalela phasi ngalokusha. Kuvuselela kwesimilo kukhona lapha lasikhona.
Emikhakheni yetfu nasetinhlanganweni, nekutimisela kwetfu, singakhona kucatulula letinkinga ngekumelana nencabhayi yekuvuselelwa kweSimilo.
likhasi lesihlanu.
Kwentiwani Kwamanje?
Sikhatsi sekubonisana nekubhung asasekuseni, setfulwa ng Tim Modise, satsintsa umdlwenga ngengoma, kugidza nemavi labekagcile ekuphumeleleni nasekhonweni. Sacinisekisa similo nebucotfo lesatalwa nawo, sitfunti nekulunga kwemoya wemuntfu. Lowake waba sigcila setidzakamiva, umuntfu lonengculaza yeHIV/AIDS, likwaya lasejele, licembu lalabasha lelidansako? bonkhe betfula ngaphimbo linye lemakhono litsemba ngesikhatsi sekudzangala, kucina lidvolo ngetikhatsi tensayeya, kutinikela esikhatsini sekuhhohloka kwetimilo.
faka titfombe talabo bebakhona nemibhalo letsite
likhasi lesitfupha
Kwehlukanwa Ngemacembu
Emva kwemadina, umhlangano wehlukana emacembu lalishumi (linye lavelonkhe nalayimfica etifundza) kucocisana ngetindlela letitsintsekako tekuchubela embili lomkhankhanso weMRM. Licembu ngalinyebelinebameleli labavela ematikweni lehlukene emmango, nelicembu lalabachuba inkhulumiswano labatsatfu? loceceshelwe kuchumanisana, umchumanisi lomelele takhiwo tesifundza, nemchumanisi lobekangulobhala lowalungisa umbiko lobhaliwe.
Wonkhe muntfu wanikwa likhadi wacelwa kutsi abhale sinyatselo sinye lsidzingekile ekuchubeleni embili umkhankhaso wekuvuselela similo eNingizimu Afrika. Bacocisana ngaloko lokudzingekile kugcugcutela ingcucuko, loko losevele kwenteka lokudzinga kuhlanganiswa, imiphumela-ngco ledzingekile egumbini ngalinye, nekutsi konkhe loku kungazuzeka kanjani.
Inhlelembiso yenkhulumiswano yalawulwa tidzingo telicembu. Labanye behlukana emacenjana lamancane labese ayabika kulelikhulu ngalakhumisene ngako. Lamanye acoka tintfo letimcoka akhulumisana ngato kanye kanye. Tinyatselo netinkhulumiswano tabhalwa phasi tabese tiyafinyetwa.
Ekupheleni kwalesikhatsi sekukhulumisana, lelo nalelo lunga lacelwa kutsi lente sibopho salo laniketwa likhadi kutsi libhale kulo tinyatselo lelitatitsatsa lona ngekwalo kuseka kuvuselelwa kwebuntfu eNingizimu Afrika. Emalunga abese aniketa likhadi kulelinye lilunga lelivel aesifundzeni, lilunga lebe lingalati ngaphambi kwekungenela lomhlangano, libese licela lelo lunga kutsi libaseke ngekubashayela lucingo esikhatsini lesingangenyanga.
Indzaba lemcoka kwaba kutsi imikhandlu lehlukene yemmango, isebenta ngekubambisana esifundzeni ngasinye, lidolobhakhulu lakametro, kutakutsatsa tinyatselo kufaka imiphumela yalomklamo emikhakheni yayo lese ivele ikhona.
Imiphumela ifinyetwe kanjena:
Ngabe yini nje leyashiwo yimilomo lengetulu kwenkhulungwane ngemahora lamabili enkhulumiswano ngenkhiyankhiya yesimilo lebhekene nelive letfu? Ngekusitwa ngulabo labachumanisa emacembu nabolobhala ecenjini ngalinye, kunyenti kabi lokwalotjwa, loku lokulandzelako yinhlanganisela yemaphuzu-ngco etinkingeni letacokwa, netiphawulo ngetinyatselo nangengucuko.
likhasi lesikhombisa
Umndeni
Tifundza tonkhe taveta kutsintseka ngekuhhohloka kwemindeni nekuceka kwetakhiwa letisimamisa imindeni. Njengensika yebuve, umndeni wabonwa ngulabanyenti njengemgogodla ekunetsetekiseni imbeko lecinile nekutiphatsa kanye nemagugu ebuntfu lokudzingeke kuciniswe kute kube nendzima lenemfutfo kulomkhankhaso.
Kungabikho kwabobabe, nobe-ke kulahleka kwesitfunti sabobabe ngekusebentisa dlakadlaka ematjwala nalokunye kuyinkhaba yenkinga. Bantfwana labanye ababati ngisho bonina. Labanye abababoni batali babo ngobe batfunjwe ngumsebenti. Kuceka kwekuciza kwebutali ebantfwaneni, bantfu labangalandzelwa, nekubamba tintsambo, kushiya bantfwana labanyenti bate sisimo-sisekelo. Kanjalo-ke labanyenti bayazabalaza kutfola bungibo nebunjalo etimphilweni tabo.
Bantfwana labanyenti bangaphasi kwelijoko lekuhlukunyetwa ngekwengcondvo, emtimbeni nob engekwelicansi bahlukunyetwa batali nobe tihlobo, lokuyintfo lebashiya bonakele imphilo yabo yonkhe, bangakhoni kubona buhle nekunetsetekisa kwemndeni. Linani lekikhula mihla le lebantfwana batintsandzane ngesizatfu seligciwane i-AIDS.
Labadzala nabo kancane kancane sebayadzebeselwa eveni lakitsi. Inhlakanipho yabo nelwatinjulo akusatsatselwa etulu futsi sebabukeka bangumtfwalo kutemnotfo kunekuba babe ngumtfombo wekucondzisa nekukhutsata timilo.
Labatsetsene bayazabalaza kusimamisa balondvolote budlelwane babo, kanyenti baphelela ekwehlukaniseni lokucubungula indathanae yetinkinga temmano netemnotfo.
Lamanye emacembu aveta inkholelo yekutsi imphandze yekuhhohloka kwemasiko emndeni ngulengcondvo lesimbelambela yebudvodza levuna kuhlukunyetwa emtimbeni, engcondvweni nasemoyeni kwabomake. Kute kuvuseleleka kwemampela kwemphilo yemndeni lokungenteka, kungekho kugcamisa sitfunti nekulingana kwabomake.
Tinyenti tiphakamiso tetinyatselo letetfulwa. Baholi bembuso nebetenkholo bacelwa kusti bahlanyele lisiko lekubambisana emmangweni ngemoya ?letsema.? Kunesidzingo sekkhula lokuchubekako ngesikhatsi kushadziwe, nekunakekela imindeni lenamtali munye. Tinsita letisebenta ncono tekufaka tintsandzane emindenini kunganiketa letintsandzane nobe bantfwan alabalahliwe sikhala sekuphila ekhaya.
Tinkhulumo tabuye tagcila kuloko lokwentiwako ngendlela leyakhako kucinisa nekuseka imphilo yemndeni. Lamanye emacembu advumisela uhulumende ngemtsetfo lomusha lonetsetela emalungelo ebantfwana nebafati, ngalokunjalo uniketa inzuzo nasemadvodzeni. Tinhlangano tesigodzi nemaNGO bekenta imihlangano tikolo ngalomtsetfo, kuletinye tikhatsi imikhandlu yemmango isunguliwe kukhutsata emagugu nenkhambiso yemindeni neyesive.
Kunyenti lokufute kwentiwe kugucula umndeni. Loku kufute kufake ekhatsi kusetjentiswa kwemkhankhaso wekuVuselelwa kwe-Afrika (I African Renaissance) kubuyeketwa nekwekhiwa kabusha kwetakamoya te-Afrika nemasiko-mihambo emphilo yemndeni, kugcizelela inkholelo letsi ?umntfwanami ngumntfwanakho, nemtali wami ngumtali wakho?, nekugcugcutela lisiko lelutsandvo, kubeketelelana, kuthula nekwetsembana. Tinhlelo tekusekela umndeni kudzingeke tigcame kakhudlwana.
Umndeni wabonakala kuMRM usenkhabeni yemkhankhaso wekutimatisa njengobe ulutfo lolumcoka ekwenetsiseni tinkhambo-masiko, imicondvo yebantu kanye nekutiphatsa kwabo.
titfombe, neticaphuno likhasi lemfica
Bugebengu neNkhohlakalo
Emacembu lambalwa adzingidza ludzaba lwebugebengu nenkhohlakalo. Timbangela tebugebengu tisukela etintfweni letifaka ekhatsi kungakhatsaleli imphilo nekuchutjelwa bangani, kungabi nandzaba nebuve, nekungatifaki emsebenti kwemalunga eSAPS. Simemo sekubambisana emkhatsini wahulumende, betemabhizimisi, emaphoyisa nemmango savela kuwo onkhe emacembu. Onkhe emcembu agcizelela sidzingo semikhankhaso etifundzeni kulwa nebugebengu nenkhohlakalo.
Onkhe emacembu avakalisa kutsi bacaphi-tigwegwe kufute batfole umvuzo, lelinye laphakamisa kutsi kusungulwe lucingo lapho bacaphi bangashayela khona. Kunyakatiswa kwekutifaka kwemmango ekukhawuliseni umfula webugebengu nenkhohlakalo kudzingekile, nesidzingo sekucinisa umkhandlu wemaphoyisa emmango savetwa.
BuNjinga nebuMphofu
Akungabateki kutsi budlwaphu busitsikameto lesibi ekuvesetelweni kwenkhambo-similo. Loku akusho kutsi bantfu labamphofu babi, ngoba kanyenti labo labamphofu kakhulu ngabo lababa nebuntfu lobudzephile. Ngulokuvuleka kwesikhala emkhatsini walabanelutfo nalabate lutfo lokuyintfo lengakavumeleki nani nani. Lesi simo sidala inyakanyaka yetinkinga temnotfo netemphilo nje, lokufana nekweswela imisebenti nebuphuya, lokusimo lesifukama kuhhohloka kwebuntfu bemimango ekhaya nasemacentselweni. Kuya ngani timiso tetfu nemnotfo tente bantfu labanyenti kangaka baphuye?
Kuhhohloka kwesimilo kufana nendvwangu lenkhulu lengenamtfungo. Konkhe lokufaka sandla enkhiyankhiyeni yetfu yekutiphatsa kutfungeleke ndzawonye. Budli nekugwebela kusakho kwalabnye banganaki tidzingo talabanye, umzabalazo nekwehluleka kwabosomabhizimisi labancane nebahwebi kutiphilisa, kuphuma kwetimali eveni letfu? konkhe kushaya esimeni sekuphila sebantfu, kubakatelela kutsatsa tinyatselo letitsite kutsi nje lokunenani bacoshe linkentjane ekhaya.
Kwake kwaba nemkhankhaso wamhlaba wonkhe wekwenta imisebenti, kakhulukati ngekutfutfukisa ematiko lasekhaya. Lamanye emacembe aphakamisa sidzingo sekwakha imisebenti emalokishini nasetindzaweni letingephandle kwemadolobha kucedza lokugeleta kwalabasha beta edolobheni. Labanye baphakamisa kutsi imimango ikhutsatwe kungenela imiklamo yekukhicita kudla. Tinyatselo letaphakanyiswa ekwakheni imisebenti tafaka ekhatsi kusungula kubambisana lokucinile, kwehlisa lizinga lemishini, kuceceshwa kwemakhono, kwakha ligcabho lebunguwe, ematfuba lalinganako, timiso nenkhambiso egunjini letimali, kufinyelela etimalini tekubolekwa kwalabamphofu, kuneketwa kwemfundvo lesetulu, nekufinyelela kancono kumifundzate kulabo basemaphandleni labamphofu. Kuphatsa kahle timali kwetakhamuti letinayo macondzana naleto letite nako kwaphakanyiswa.
likhasi lelishumi
Imfundvo
Luhlelo lwemfundvo eveni lakitsi lwemukele timiso lebetite nani buntfu, takhelwe kudlondlobalisa imfundvo yaluhlanga lunye icedze nya ematfuba alabanye. Kusatakutsatsa sikhatsi lesidze kulungisa lenyakanyaka.
Kunesikhala lesikhulu sekungabikho kwemidlalo etikolweni. Emacembu lamanyenti akuphawula loku njengesisusa lesengetetela kungabikho kwekuhlangana, lokuyintfo ledzingekile ekucecesheni labasha emakhonweni ekusebentisana, kunakekela labanye, kucondziseka nekutinikela. Temidlalo tidzinga kuvuselelwa njengentfo yekutijabulisa emmangweni, hhayi yekucudzelana. Loku kungafaka ekhatsi kuvuka kwemidlalo yasendvulo lokungenta badlali babone budlelwan ekutemidlalo nemasiko. Temidlalo tivamise kuniketa umoya wekuba ?wakuphi? kubadlali labangawutfoli emakhaya.
Kubalulekile kutsi iNingizimu Afrika ikhumbule tifundvo tesikhatsi lesengcile, umoya wekuzabalaza nelubandlululo nendzima leyadlalwa bantfwabesikolo lapho, kakhulukati ekwaleni kwabo kutfobela imfundvo lephasim lokwaholela etiDvungudvungwini teSoweto ta1976. Inkmbandlela yetfu yemfundvo yetemlandvo kufute itivete letigameko kwenta bantfwan betfu babone bumcoka balapho sivela khona, babuye babe neligcabho lokuba ngulabasha baseNingizimu Afrika.
Imfundvo kufute ibukwe ngeliso lelibanti kungabi yintfo lephelela etikolweni letiphasi, emasekhondali kumbe-ke letiphakeme lapho kufundzelwa khona. Uma imfundvo itakwengetetela ekuvuselelweni kwebuntfu eveni letfu kufanele isuke enkombosini lencane yemfundvo yasekilasini, kufute inetsetele umoya wekuphenya nekutfungatsa lokhutsata lisiko jikelele lekufundza nekutifundzisa. Kwaba nemkhankhaso wekutsi batali nebaholi bemmango nabo batifake emfundvweni yesikolo. Lokwaba sembili bekungumkhankhaso wekungenisa emfundvweni timiso leticondze kugucula ?umuntfu longekhatsi? lokuyindlela letsembekile kulwa nebulelesi nenkhohlakalo eveni. Lenye ingcikitsi lebeyivamile etinkhulumeni bekukungenisa imfundvo-mango ifakwe kunkhombandlela yemfundvo etikolweni, kugcizelelwe emalungelo ebuntfu nemtsetfosisiekelo welive. Lamanye emacembu aphakamisa kutsi kuvuselelwa kwebuntfu kubuye kufakwe etifundvweni tesikolo njengendlela yekusimamisa iMRM.9
Labasha
Ummango walomuhla utsandza kudzambisa lusha ngetindlela letehlukene. Bacedvwa emandla ngekungabi tibonelo letinhle kwebatali babao, badzanjiswa kungakhutsati kwabothishela babo, badzanjiswa kubate likusasa lekutfola imisebenti. Loku, kuhambisana nemandla ebungani sekuholelel ekudlondlobaleni kwekusetjentiswa kwetidzakamiva, tjwala, kwanza kwekutetfwala kwalabangakahlanganisi emashumi lamabili eminyaka, kwandza kwembulalave HIV/AIDS nekuphelelwa yinhlonipho nje yesitfunti semphilo.
Emacembu abika ngemiklamo lecondzene nekutfutfkiswa kwalabasha lapho imikhakha yetenkholo nemaNGO abongwa kakhulu. Tinhlelo talabasha nemihlanganosikolo levuselela buntfu yatsinftwa. Kwaba nemibiko ngetinhlelo temakhono ekuphila etikolweni, imitamo yalabasha ngemiklamo letsintsa tindzawo talabakhulili nalabo cabane-AIDS, kanye netinhlelo tetemidlalo.
Nanobe ibonakala lemitamoleyentakalako, kwaphakanyiswa kutsi indzima iseseyindze, lokufaka ekhatsi kusungulwa kwetindzawo tekuceceshela kutfutfukiswa kwalabasha, nekukhankhasela emacembu emasiko netemidlalo latakufaka labasha kakhudlwana. Lesinye siphakamiso besibhekiswe etindzaweni talabasha lapho bafundzisi lase batsatse umhlalaphasi bangasebentisa khona sikhatsi sabo ngemoya wekunikela.
Tinsakati
Basakati betindzaba abekho ?le ngaphandle?. Baphila natsi, bayincenye yemndeni babangani betfu, nafutsi bananembeza. Lomkhatsi lokungatsi ukhona emkhatsini wetinsakati nesive nahulumende uyinkinga ledzinga kudzingidvwa.
Lolunye ludzaba lizinga tinsakati lese tingeniswe ngalo elisikweni lekucocodza leNyakatfo neMelika. Uvele utibonele ngelidvumela lemidlalotitfombe, (emasophi) nje. Kwengetela kuloku ngulokudlondlobala kewkuhlukumeta netindzaba telicansi letikubomabonakudze. Tecwayiso tekugadza kwebatali (PG) atikeneli, ngobe bantfwan labanyenti bahlala emakhaya kungekho mtali.
Tinsakati timcoka ekwendluliseni umlayeto wekuvuselelwa kwebuntfu. Tinelikhono lekungenelela imibono nemikhuba ngendlela lejulile. Ngaleso sizatfu, kuphatsa insakati nendlela lokuhanjwa ngayo kufute kube sebaleni, tintsatseli kufute kuba bantfu labatifake ngempela nangeliciniso emsebentini wabo. Kufane kube netnhlelo letinyenti tasekhaya emisakatweni yetfu yetitfombe. Insakati kufute igcizelele tindzaba letitfutfukisa ingucuko naleticedza bumphofu, ivete bantfu bembeko njengebalandzelwa kulusha lwetfu.
Inkholelo
Akusiwo onkheemacembu lakhuluma ngesikhala senkholelo ekuguculeni tinkhambo tetfu tebuntfu nesimilo, kodvwa kwaba nesimemo lesivakalako sekubambisana kakhudlwanan nekuhloniphana kancono emkhatsini wemikhandlu yetenkholo emsebentini wayo wekutfutfukisa kukhula kwesimilo. Emacembu etenkholo kufute anciphe ekutikhuphulenie wona netakhiwo tawo kodvwa acine ekutfutfukiseni lesidzingo lesikhula mihla yonkhe sekulambela takamoya kubantfu. Loku kungenta imimango yetenkholo fake sandla ?kuRDP yemphefumulo?.
Lomunye umkhankhaso waba wekwakha kusebentisana emkhatsini wahulumende nemikhakha yetenkholo kuwo onkhe emazilnga, kukhutsata kusebentisana nekwabelana tinsita. Umtsetfosisekel wetfu usekela kwehlukana kwembuso netenkholo, kodvwa loko akusho kujindana, takhiwo kumele timiswe kukhutsata kubambisana, kakhulukati ezingeni letigodzi.
Buholi
Baholi babukeka njengebalandzelwa lokufute-ke kutsi babe bantfu labacotfo nalabasibonelo lesihle, labakamba emazinga ebuntfu. Umholi lomuhle utawukhona kuhlanganisa lwati lwebantfu bendzabuko nalolo lwasNshonalanga. Bafute babe nelihkono lekwemukela bantfu ngamoya munye, bemukele imibono leyehlukene, bakhombise inhlonipho lesime ?kuBuntfu/Botho?. Imikhatsi leyehlukanisa baholi nemimango kufute ivalwe.
Sinye sifundza saphakamisa kutsi kube nemhlanganosikolwa webaholi bonkhe kubhunga loludzaba netinsayeya letivumbuke kuMRM, lokungaholela ekwakhiweni kwenkhambo yekutiphatsa ngemoya weMRM. Tifundza kufute tisungule lucwaningo-similo, sib. umnyango lotawubika nakukhona ikhansela lephakatsa ngemcebo kantsi isebambe sikhundla ehhovisi.
KUPHETSA TINKHULUMO TESETFULO
Lemibono yetama kuveta ngalamafisha umoya nesimo salabebangenele umhlangano eSetfulweni seMRM, nekubuyekisa ?livi leBantfu?. Lelivi lidzinga kuvakala kakhulu nakamhlophe. IMRM isenteko lesichubekako futsi ingumgomo.
Kuva intsandvo yeBantfu ngekuvuselelwa kwesimilo kungaba ngumklamo lofana nalowo wanga 199506, lapho tetfulo letingetulu kwesigidzi temukelwa tabuketwa emhlanganweni wavelonkhe lokwaholela ekwakhiweni kwemtsetfo iSA Constitution and Bill of Rights. Kukutifaka kabanti ngabanye nemikhakha yesive sonkhana eLuhlelweni lwekuSebenta lokungenta iMRM isebente ngemphumelelo.
likhasi lelishumi nambili
LUHLELO LWESUEBENTA
LUHLELO
SINYATSELO
Umndeni kusimamiswa kwemndeni njengetaba tekwendlulisela embili emagugu emikhakheni yetfu lemisha
Kukhuphukisa lizinga lekucaphela ludzaba lwe ?mntfwanami ngumnftwanakho? ne ?mtali wami ngumtali wakho?
kutfutfukisa emagugu emndeni newesive
Kuvuselela emasiko ebunye emmangweni nemoya weBuntfu
Imikhankhaso yeBugebengu neNkhohlakalo
Kutfutfukisa luhla lwemiklamo lesophe kucinisa imindeni lecekako kutfutfukisa umklamo-ngca wekuseka iminedeni lentengentengako lofana neweMelika iUS-basesd Fragaile Famalies Project
Tindlela tekufaka esiswini bantfwana labatintsandzane nalabalahliwe
Kusungula luchumano lwekusitana emmangweni
Kucinisa imikhandlu levele ikhona yemmango lebhekene nekukhutsatwa kwemagugu esive newemndeni kugcugcutela imimango kulwa nebugebengu nenkhohlakalo
Kucinisa imikhandlu yemaphoyisa emmango
Kuniketa umvuzo kubacaphi-tigwegwe.
Bumphofu neBunjinga
Umkhankhaso weLetsema
Taba tekwehlisa buphuya tentiwa nguhulumende nemmango wonkhana
Kugcugcutela umoya wavukuzenzele kufaka umcondvo wekwetsembela kuwe kubantfu labangasebenti
Kukhutsata umoya wekutinikela emiklameni yemmango
Kusungula taba tekubambisana letisimeme
Kucecesha emakhono
Kuvuselela kuhweba etindzaweni tasemaphandleni (kutfutfuka kwesigodzi)
Kwakha tindlela tekulima letisimeme nekuvuseleleka kwendzawo yasemaphandleni ngekwenyusa lizinga lekukhicita kudla
Kuvuselela similo lesicotfo sebuHwebi
Imfundvo
Lisiko lekufundza
Imikhankhaso yetemfundvo
Tinkhulumo-mphikiswano nekucocisana
Kugcugcutela lisiko jikelele lekufundza
Kutfungela timiso tesimilo, umoya webuntfu, timphawu tebuve etinhlelweni tetemfundvo
Kusungula tinhlelo tekucecesha labasha kutemasiko
Kwenta emavidiyo nemikhicito lebhaliwe ngekuvuselela similo etikolweni
Kukhutsata tinkhulumomphikiswano ngekuvuselelwa kwesimilo etikolweni nekucocisana etikhungweni temfundvo letiphakeme emihlanganweni nasetingcungcutheleni.
Labasha
Kutfutfukisa labasha
Tinhlelo talabasha
Emakhono emphilo
Imiklamo yemiphakatsi kusita bantfu labakhulile nalabo labagula ngeligciwane le-AIDS
Tinhlelo tetemidlalo
Kwakha luchungechunge lwetinhlelo leticondzene nekutfutfukiswa kwalabasha takhiwa ngemaNGO nemikhandlu yetenkholo genhloso yekuticinisa
Kwenta imihlanganosikolo lesophe labasha kutsi bavuselele similo.
Kusungula tinkhundla letinye tekuceceshwa kwalabasha.
Kusungula imicimbi yemasiko etikhungweni talabasha
Kugcugcutela imikhandlu yetemidlalo kuvuselela temidlalo etikolweni nasemphakatsini
Kwandzisa tindzawo temidlalo netekutijabulisa
Kusetjentiswa kwebantfu lababalandzelwa kutemidlalo kubumba similo salabasha.
Tinsakati
Sandla seTinsakati
Kujova tinsakati kutsi tidlale indzima lemcoka ekusabalaliseni umlayeto weMRM.
Kugcizelela tindzaba letigcugcutela ingucuko nekucedvwa kwebumphofu
Kukhulisa tinhlelo letikhuluma ngahulumende wesigodzi etinhlelweni tabomabonakudze.
Kukhetsa balandzelwa balabasha esikhawini sebantfu labagcamile
Kusebentisa imisakato yemimango kusakata tintfo letentiwa yiMRM
Inkholelo
Kubambisana ngekulingana emkhatsini wahulumende nemikhakha yetenkholo
Umphefumulo weRDP
Kwakha kubambisana kancono emkhatsini wahulumende nemikhandlu yenkholo kugcugcutela kutsintsana nekwabelana tinsita
Kwakha tinhlelo letibhekene nekwakha kabusha umphefumulo (RDP)
Buholi
Kuhlolisiswa kweSimilo
Buholi emacenjini etepolitiki
Luhlaka lwebuholi kubasebenti
Kubita ingcungcuthela nobe umhlanganosikolwa wato tonkhe takhiwo tekuhola kubhunga ngenkhambiso yekutiphatsa ngemoya weMRM
Kwenta luphenyo ngesimilo nekutiphatsa kwebaholi labasandza kukhetfwa, kakhulukati kumakhansela etigodzi
Hulumende
Hulumende Wavelonkhe
Hulumende Wesifundza
Hulumende Welidolobhakhulu
Hulumende Wesigodzi
Kuhlanganisela ndzawonye kuvuseleleka kwesimilo netinhlelo tematiko ahulumende
Likhasi --
SICHUBEKA NJANI
Kwetfulwa kwalenhlangano iMRM kwaba yincophamlandvo yesigameko, kwamisa kabusha simo sangephandle nesangekhatsi seluhlelo lwekubambisana emkhatsini wahulumende nemmango wonkhana ekutimiseleni kwabo kwakhela leli live iNhlangano yekuVuselelwa kweSimilo (iMRM) lebumbene nalesimeme. Yancedza kuveta licophelo lelisetulu lekuhlela, tiNhlelo-ngco tekuSebenta etiFundzeni netiGodzini. Kwasita labebangenele umcimbi kuchaza bunjalo benkinga baphindze bacocisane ngetinkhomba letimbalwa tekubola kwesimilo, kwabuye kwaveta nelitfuba kulabebakhona lekunoma kadze ngemasu netindlela tekwakha kabusha emagugu ebuve aleNingizimu Afrika lensha yedemokhrasi.
Lokwetfulwa kwenhlangano kuphumelele ekufinyeleleni emgomeni wekubutsela ndzawonye kwenhlakanipho yelinyenti nekubambisana, kuhlanganyela nekusebentisa tonkhe tinhlelo letikhona, lwati netinsita teluhlaka lwekwakha umphakatsi locotfo, lonakekelako nalongenankhohlakalo. Kwetfula ngalokusemtsetfweni kwenhlangano iMRM kwaniketa lelive ?ngencola yinye lesingavuselela ngayo sibuye sicinisekise emagugu etfu ebuve sibuye sisimamise neligcabho, sitfunti nenhlonipho esiveni sakitsi? 10
Loluchungechunge lwetihlokwana teludzaba beludzingidvwa ngemacembu lehlukana aba lishumi, netiphakamiso letinyentana letetfulwa kuhlangabetana netinkinga, taveta tinsayeya letinyentana letibhekene naloluswane lwenhlangano iMRM, letatsintfwa liPhini leMengameli enkhulumeni yalo yekuvala.
Ngeke sekube khona kuvuseleleka kwesimilo uma bantfu beNingizimu Afrika bangasukumeli etulu bawusebente lomkhankhaso. IMRM kufute igcugcutele yonkhe ndvoza, umfati nemntfwana kuwo onkhe emazinga elive (kutifaka) eluhlelweni ?msebenti lwekucatfula lweminyaka lemine
Kufute sakhelele esidlekeni lesikhulu salawo machawe nebantfu lesingabalandzela lesinabo kuwo onkhe emagumbi sibente babe ngulabafaka inshisekelo kulabasha ... njengencenye lemcoka lokufute sincobe kuyo lemphi yetinhlitiyo, tingcondvo, nemiphefumulo yebantfu bakitsi.
Imphumelelo yeMRM lesemahlombe ebantfu ngekwabo itakusima kakhulukati ezingeni bantfu labasebentisana ngalo ndzawonye emikhakheni yonkhe yemmango.
Tinhlelo letikhona kufute tichunywe eluhlakeni lwemiphumela lehlosiwe kuya ngetikhatsi letilawuliwe, futsi kufute ilandzelwe yeluswe kakhulu.
Likhasi
KUSUKELA EKWETFULWENI 11
Bantfu labanyenti bacela Tincumo teKwetfulwa kweMRM, lokubuhlungu nje kutsi lena nkhomfa bekungasilo lolo luhlobo lwenkhomfa. Indathane yeTimiso teKutiphatsa neTincumo setitsetfwe emva kweNgcungcuthela yeSimilo ya 1998, kodvwa inkinga solo ayikasonjululwa. Kuvuseleleka kwesimilo ngeke kwenteke ngetitatimende letisecophelweni lelisetulu nje kuphela, kodvwa ngekusebenta kwalabasemmangweni lowo, tikhulu lebetisemhlanganweni-ke tashiya umhlangano weSetfulo nesincumo sinye nje lesimelula: kuya ekhaya bese ngulowo wenta lokutsite ngekuVuselela Similo endzaweni lapho akhona.
Kusukela lapho, bameleli labanyenti sebake bahlangana futsi, bamema nalabanye bantfu kuhlanganyela nabo, baphindze basungula emakomidi eMRM etifundza.
Emalunga lamanyenti atfole kusekelwa lokuhle takhiwo tabohulumende betifundza nebetigodzi., kanjalo atfola kukhula kwelinani lalabangenela lomkhankhaso ematikweni lehlukene emphakatsi. Cishe bonkhe bamatasatasa benta emalungiselelo lasecophelweni ekwetfula leNhlangano yekuVuselela Similo etifundzeni etinyangeni letitako.
LeseTfulo sibuye sagcugcutela imibono levela kulabo labatimele labaseMagunjini lamanyenti, tinkhulumiswano tiyachubeka kuhlanganisa nekungenisa lena mitamo.
Bantfu labanyenti sebabonile kutsi nanobe kungaba melula kubita bantfu bete emihlanganweni, kakusiyo intfo lemelula kufaka ejokweni takhiwo letehlukene ekubambisaneni kuletsa ingucuko lecondzene nendlela sive lesicabanga naletisiphatsa ngayo. Umzabalazo wekugucula ummango wetfu usho kwakha kabusha simo sebunye nekubambisana lokwaphokophela kwaphumelelisa umzabalazo wekukhulula sive setfu kutelubandlululo nencindzetelo.
Ezingeni lesive, liKomidi lekuSebenta leMRM lelenta seTfulo sibe yimphumelelo likhulisiwe kungenisa emagumbi lamanyentana, libuye lakhetsa bandla-ncane walobhala i-Executive Secretariat kutsi abhekane nemininingwane yamalanga onkhe. Licembu lebasebenti labalidlandzana eveni lonkhe nalo liyakhetfwa: uMgcugcuteli wavelonkhe kwengamela lomsebenti, uMgcugcuteli weMklamo kusekela etiFundzeni naseMagumbini ladzinga luncedvo ekukhutsateni imisebenti lesezingeni leliphakeme nekubambisana, kanye naMabhalane lotawuhlanganisa umklamo wonkhe kubumbane inkhatsa.
Kuchumana kubalulekile, ngako-ke Likomidi lekuSebenta lisungula iwebhusayithi kwentela kutsi wonkhe wonkhe abe nelwati njalo nje ngetigameko ve lonkhe, nekuhlela libhukwana imagazini yeMRM lelitawenta wona lowo msebenti lelitawushicilela imibhalo ngetilwimi tendzabuko.
Umklamo lobandzakanya live lonkhe ekulungiseni iShatha yeMRM utakumenyetelwa madvutane nje.
Inkhomfa yeMRM yaminyaka yonkhe iyalungiselelwa kutsi icale ngaMabasa 2003, lapho imibiko itakwetfulwa khona, kwabelwane tinhlelo, kubuye kukhetfwe liKomidi lekuSebenta leMRM.
Likhasi langemuva
Lucingo:
IWebhusayithi
Luhla loluphelele lwemalunga netinombolo lutfolakala emahhovisi akaMRM
Bantfu longabatsintsa beliKomidi lekuSebenta leMRM eSifundzeni
Mphumalanga
Nawufisa kufaka ligama lakho eluhleni lwalababhalelwako kuobe ngulipphi lalamakomidi nobe imikhakha yekusebenta, sita ubabhalele nobe utsintsane nemahhovisi eMRM
EMANOTSI SIPHETFO
Bona kuwebhusayithi yetfu
Umculu wekuCocisana waHulumende weNingizimu Afrika: Luhlaka lwekuVuselelwa kweSimilo: walungiselwa Setfulo seNhlangano yekuVuselela Similo, 18 Mabasa 2002
Bona kuwebhusayithi nalokushicilelwe kutimele kodvwa
Lwatiso ngalabetfula tinkhulumo: Bona kuwebhusayithi yetfu ngemininingwane legcwele
Bona lokushicilelwe kwe Litiko leMfundvo
Bona iwebhusayithi yetfu naletinye tishicilelo ngelwatiso lolusematseni
